Náttúran.is

Fæðuöryggi og vistlandbúnaður

Maðurinn er jarðfræðiafl og hreyfir árlega yfir 10 sinnum meira af efni en öll náttúruöfl. Sjötíu prósent þessa er vegna „hefðbundins“ landbúnaðar sem veldur jarðvegsrýrnun og rofi vegna vélvæðingar, eyðingu skjólbelta, vatnsrofs og ofbeitar. Lífrænn landbúnaður hins vegar, vinnur með náttúrunni, bindur kolefni, stuðlar að frekari frjósemi jarðvegsins um leið og stutt er að viðhaldi líffræðilegs fjölbreytileika.

Gefnar hafa verið út skýrslur þar sem niðurstaðan er að matvælaframleiðsla þurfi að aukast um 70% fyrir 2050 (FAO, 2006). Þar er gert ráð fyrir að kjötneysla aukist til muna þegar þróunarríki taki upp matarvenjur borgarbúa á vesturlöndum. Þessi aukning gæti því verið minni ef gert yrði áták í að breyta matarvenjum borgarbúa og neyta kornvara beint í stað þess að nota þær sem fóður fyrir dýr.  En samt eru góð ráð dýr.

Nútíma hefðbundinn landbúnaður með notkun á tilbúnum áburði og varnarefnum veldur mikilli mengun á umhverfinu og nitursambönd úr áburðinum valda nú yfir 20% af hlýnun jarðar (Rockström og fl., 2009). Hann hefur valdið mengun á vatni og jarðvegi og minnkað líffræðilegan fjölbreytileika. Þessi landbúnaður er háður notkun á olíu (fyrir vinnuvélar, flutninga, framleiðslu, kælingu, framleiðslu áburðar og varnarenfa) og fosfats. Bæði olía og fosfat eru unnin úr náttúruauðlindum sem fara þverrandi. Við höfum bæði brennt upp 50% af þeirri olíu sem náttúruöflin hafa framleitt handa okkur og 50% af fosfatnámum hafa verið tæmdar (Ragnarsdottir og fl. 2011, Sverdrup og Ragnarsdottir 2011). Þetta mun fljótlega leiða til þess að bæði olía og áburður verða svo dýr að flestir bændur hafi ekki efni á að kaupa þessar vörur. Við sáum vísa að þessu 2008 þegar matvælaverð rauk upp með olíuverði. Því þarf landbúnaður að taka stakkaskiptun í átt til vistvænna framleiðsluaðferða þar sem næringarefnahringjum er lokað og komið er í veg fyrir sóun á náttúruauðlindum.

Í nýlegri grein í hinu virta vísindatímariti Nature (Foley og fl., 2011), voru lagðar til nauðsynlegar breytingar á landbúnaðarháttum fyrir fæðufraöryggi í heiminum. Niðurstöður rannsóknarinnar eru að hætta skuli að taka nýtt land til landbúnaðarframleiðslu, en auka hins vegar uppskeru þar sem hún er léleg vegna áburðar- og vatnsskorts og að rækta þurfi fleirri tegundir en nú er gert.  Enn er unnt er að auka framleiðni með kynbætingu sumra tegunda og með því að taka upp aðferðir lífrænnar ræktunar þar sem næringarefnahringjum er lokað.  Þetta þarf að gera um leið og dregið er úr notkun tilbúins áburðar og vernarefna.  Loks þarf að minnka kjötát og notkun á fæðutegundum til framleiðslu lífdísels og minnka sógun á matvælum.  Á þennan máta mætti auka aðgengi að matvælum í heiminum milli 100% og 180% og um leið minnka mengun og útblástur gróðurhúslofttegunda og draga úr minnkun lífffæðilegs fjölbreytileika.  Áhugavert er að lagt er til að bændum verði greitt fyrir að halda við vistþjónustu náttúrunnar.*

Núverandi matvælaframleiðsla hefur ekki leitt til fæðuöryggis í heiminum.  Gífurlegt magn af matvælum skemmist og kemst ekki til þeirra sem á þurfa að halda og á Versturlöndum hendum við um það bil 30% af þeim matvörum sem við kaupum. Önnur 20% eyðileggjast annars staðar í fæðukeðjunni. Vegna rýrnunar á náttúruauðlindum þurfa nú öll lönd heimsins að fara að huga að fæðuöryggi sinna landa og vinna að upptöku vistvænna aðferða og sölu á grannmörkuðum.

Olivier de Schutter (2010) skrifaði nýlega skýrslu fyrir Mannréttindaráð Sameinuðuþjóðanna (Human Rights Council) þar sem hann gerir grein fyrir niðurstöðum fimm ára yfirgripsmikillar alþjóðalegrar samanburðarkönnunar á framleiðslu matvæla. Niðurstaðan er að landbúnaður eigi að fara til baka til framleiðsluaðferða sem eru sjálfbærari hvað umhverfi varðar og þjóðfélagslega réttlátari. Þessar aðferðir þurfi að takmarka olíunotkun (low carbon), sem og notkun á örðum náttúruauðlindum. Aðferðin sem mælt er með nefnist vistlandbúnaður (agroecology). Vistlandbúnaður er skilgreindur sem nýting á vistfræðilegum lögmálum fyrir framleiðslu á fæðu, eldneyti, trefja og lyfja (www.agroecology.org).

Núverandi matvælaframleiðsla er byggist á línulegri hugsun með nýtingu á náttúruauðlindum til framleiðslunnar. Tíu kaloríur af olíu fara í hverja kaloríu af fæðu sem framleidd er á hefðbundinn máta (Soil Association, 2008). Í stað þessara aðferða þarf að læra af náttúrunni þar sem ferlarnir eru sjálfbærir og í hringrás. De Schutter (2010) kemst að þeirri niðurstöðu að hlúa þurfi að vistlandbúnaði til að auka framleiðslu og fæðuöryggi, auka tekjur og hag landsbyggða og spyrna við eyðlingu tegunda og genarofi.

Vistlandbúnaður er byggður á aðferðafræði sem leitast við að styrkja landbúnaðarkerfi með því að líkja eftir náttúruferlum, og þar með byggja upp jákvætt lífræðilegt samspil og samvinnu mismunandi þátta vistlandbúnaðarkerfisins. Þessi aðferðafræði veldur jákvæðasta jarðvegsástandi fyrir vöxt plantna, og þá sérstaklega með því að viðhalda lífrænu efni og vegna aukinnar lífvirkni. Vistlandbúnaðaraðferðir vinna að hringrás næringarefna og orku á býlinu, í stað þess að koma með áburð og orku utan að. Þessi aðferð tengir saman uppskeru og húsdýr, eykur lífræðilega fjölbreytni og genesamsetningu í vistlandbúnaðarkerfum með tíma og í vídd, leggur áherslu á samspil framleiðslu fyrir allt landbúnaðarkerfið, í stað þess að einblína á eina tegund framleiðslu. Vistlandbúnaður er ekki byggður upp á þekkingu úr fílabeinsturnum landbúnaðarháskóla heldur byggist hann á mikilli þekkingu og kunnáttu bænda, sem leitt hefur af sér aðferðafræði vistlandbúnaðar. Vistlandbúnaður er nú studdur af vísindamönnum út um allan heim auk Sameinuðuþjóðanna (FAO, UNEP) og Biodiversity International (sjá de Schutter, 2010).

Auk vistlandbúnaðar mælir de Schutter einnig með landbúnaðarskógrækt (agroforestry) en þar vaxa tré á milli landspildna þar sem ræktað er grænmeti, korn eða gras. Trén verða skjólbelti, breyta míkróveðurfarinu og vinna næringarefni og vatn djúpt í jarðveginum (t.d. fosfat, kalíum) sem síðan blandast við jarðvegin þegar lauf falla á landið. Einnig er hægt að planta trjám sem vinna köfnunarefni úr andrúmsloftinu. Ræktun slíkra trjáa hafa orðið til þess að uppskera jókst all að 100% til 200% í Malawi!
Aðferðafræði skógarlandbúnaðar sem byggir upp á verndun náttúruauðlinda og litlum aðflutningi aðfanga (low-input) hefur verið sýnd áhrifamikil víða um lönd og orðið til þess að uppskeran jókst um 25% til 100% í 57 löndum (Pretty og fl., 2006). Vistlandbúnaður er einnig iðkaður með fleiri tegundir og það veldur því að heilsa folks batnar, vegna þess að einsleit fæða inniheldur ekki öll þau næringarefni sem fólk þarf á að halda. Hann getur því komið í veg fyrir næringarskort.

Vistlandbúnaður eykur seiglu (resilience) gagnvart loftslagsbreytingum. Sýnt hefur verið fram á að slíkur landbúnaður verður ekki fyrir jafn miklu raski vegna fellibylja og  veldur því lækkun á jarðvegsrofi og efnahagslegu tjóni en hefðbundinn landbúnaður (Holz-Gimenez, 2002). Einnig hefur verið sýnt fram á að jarðvegur í lífrænni ræktun veitir uppskeru meira þurrkaþol (Eyhord og fl., 2007). Sú aðferð vistlandbúnaðar að planta fleiri en einni tegund af fræjum dregur einnig úr hættunni á ágangi skordýra, illgreis og sjúkdóma sem tilkomnir eru vegna loftslagsbreytinga (Zhu og fl., 2000) og minnka því þörfina fyrir notkun varnarefna. Vistlandbúnaður bindur kolefni í jarðvegi og er eitt af hinum mikilvægu skrefum til þess að hægja á loftslagsbreytingum.
Vistlandbúnaði hefur vaxið fiskur um hrygg undanfarin 10 ár, í gegn um grasrótarhreyfingar og bændasamfélög. Á Kúbu unnu t.d. einungis 115 ráðgjafar við upplýsingastörf 2001 en voru orðnir nær 12 þúsund árið 2009 og á þessum tíma voru haldnir 121 þúsund vinnufundir um vistlandbúnað.

Rodale stofnunin í Bandaríkjunum sem vinnur að rannsóknum á lífrænni ræktun hefur gert 30 ára samanburðartilraunir sem sýnir fram á að lífræn ræktun veiti jafn mikla uppskeru og noti 30% minni orku á hverja flatareiningu en hefðbundinn landbúnaður (www.rodaleinstitute.org/fst30years). Einnig er hagnaður lífrænna bænda yfir 30% betri og 15% minni útblástur af gróðurhúsalofttegundum.  Verkefnið MAT21 (www-mat21.slu.se ) sem unnið var í samvinnu á milli Sænska landbúnaðarháskólans (SLU) í Uppsölum og Háskólans í Lundi fann engan mun á uppskeru hefðbundins landbúnaðar og lífræns landbúnaðar í Svíþjóð. Eitt af þessum rannsóknarbýlum er Öjebyn sem er rétt fyrir utan Umeå og á sömu breiddargráðu og Akureyri.

Í skýrslu ríkisstjórnarinnar (Græna hagkerfið) er stefnt að 15% lífrænni framleiðslu á Íslandi fyrir 2020, en nú er hún einungis 1%. ESB stefnir að 20% lífrænni framleiðslu fyrir sama tíma.  Það er því með ólíkindum að Landbúnaðarháskóli Íslands vinni markvisst að því að rakka niður yfirlitsgreinar Söndru B. Jónsdóttur með áróðurskenndum blaðaskrifum um að lífræn ræktun geti ekki brauðfætt heiminn og að sú staðhæfing sé í „besta falli hjákátleg en í versta falli stórhættuleg“ (Áslaug Helgadóttir og Guðni Þorvaldsson Bændablaðið 21. tbl. 24. nóvember).  Þar lýsa þau einnig „marklausar“ niðurstöður Rodalestofnarinnar sem vísað er í hér að ofan. Að ofangreindu má sjá að þessar staðhæfingar standast alls ekki vísindavinnu sem unnin hefur verið út um allan heim.

Síðastliðin sumur hef ég heimsótt nokkuð marga íslenska lífræna bændur sem hafa unnið hörðum höndum, og gegn ráðgjöf Landbúnaðarháskólans, að lífrænni ræktun á Íslandi, sumir í áratugi. Nokkrir þeirra stunda skógræktarlandbúnað (agroforestry) þar sem skjólbelti hlífa gróðri þegar veður er kalt. Eymundur Magnússon á Vallanesi sagði mér nýlega að eina byggið sem náði þroska í kuldanum síðastliðið sumar voru þreskin sem voru undir skjólbeltunum. Allir þessir bændur hafa sýnt fram á að lífræn ræktun sé möguleg á Íslandi, líkt og í öðrum löndum. Uppskera þeirra er ekki rýrari (að þeirra eigin sögn), og þeir nota minni orku á flatareiningu (óbirtar niðurstöður frá mínum rannsóknahópi). Með samstarfsmönnum mínum á Íslandi, 10 Evrpópulöndum, Bandaríkjunum og Kína erum við að vinna stærsta jarðvegsrannsóknarverkefnið sem nú er styrkt af ESB (sjö milljónir Evra eða rúmlegur milljarður íslenskra króna). Hlutverk okkar á Íslandi er að kanna frjósemi jarðvegs í lífrænum landbúnaði til samanburðar við hefðbundinn landbúnað. Einnig erum við að þróa sjálfbærnivísa fyrir jarðvegsnýtingu, og kanna orkunýtingu býla og vistkerfaþjónustu jarðvegs í mismunandi landbúnaðarkerfum. Loks munum við gera hagrænar mælingar á mismunandi framleiðsluaðferðum. Þeir sem hafa áhuga á að fylgjast með niðurstöðum verkefnisins geta leitað að nánari upplýsingum á vefsíðu verkefnisins SoilTrEC (Soil Transformations in European Catchments - www.soiltrec.eu).

Kristín Vala Ragnarsdóttir
Forseti Verkfræði og náttúruvísindasviðs Háskóla Íslands

Heimildir:
De Schutter O. (2010) Mannréttindaráð sameinuðuþjóðanna, A/HRC/16/49, Genf. Eyhord F. og fl. (2007) International Journal of Agricultural Sustainability 5, 25-38. FAO (2006) World Agriculture: Towards 2030/2050, Rome. Holt-Giménez E. (2002) Agriculture, Ecosystems and the Environment 93 87-105.  Pretty J. og fl. (2006) Environmental Science and Technology 40, 1114-1119. Ragnarsdottir K.V. og fl. (2011) Applied Geochemistry 26S, 303-304. Sverdrup H.U. and Ragnarsdottir K.V. (2011) Applied Geochemistry 26S, 307-310. Rockström J. og fl. Nature 461, 472–475. Soil Association (2008) Soil Not Oil, Bristol. Zhu Y.Y. og fl. (2000) Nature 406, 718-722.
*Foley og fl. (2011) Nature 478, 337-342.

Ljósmyndir:

Efsta myndin er af Kristínu Völu Ragnarsdóttur með samstarfsmönnum sínum að taka jarðvegssýni á Stóra Núpi í Þjórsárdal síðastliðið sumar. Stóri Núpur er samanburðarbýli fyrir næsta bæ, Skaftholt, þar sem stunduð er lífræn ræktun lífvirkri (biodynamic) ræktun. Slík lífræn ræktun er byggð á hugmyndafræði Rodolf Steiner. Á myndinni eru frá hægri: Dr. Kristín Vala Ragnarsdóttir, samstarfsmenn hennar við HÍ, þau Taru Lehtinen doktorsnemi, Dr. Guðrún Gísladóttir, Dr. Jaap Bloem (háskólanum í Wageningen, Hollandi) og Dr. Georg Lair (Lífvísindaháskólanum í Vín, Austurríki). Þau eru öll samstarfsaðilar í jarðvegsverkefninu SoilTrEC sem getið er um í greininni.
Miðmyndin er af „gullstöngum“ Kristjáns Oddssonar og Dóru Ruf í Neðra Hálsi í Kjós en þær eru sambland
af kúamykju og lífrænum leyfum af bænum t.d. gras, matarleyfar o.fl.
Neðsta myndin er af grænmetisrækt á milli skjólbelta á Vallanesi í Fljótsdalshéraði. Þar eru ábúendur Eymundur Magnússon og Eygló Björk Ólafsdóttir. Þau stunda skógarlandbúnað (agroforrestry) og lífrænan búskap.

Einkunn

Jólagleði

Dansleikir á fyrri tíma vísu voru einkum kallaðir gleði eða vökunótt. Síðara heitið lýtur að því, að fólk kom einkum saman til að skemmta sér kvöldið og nóttina fyrir helgidaga, en tíðasöngurinn þá var á íslensku nefndur vaka sem þýðing á vigilia. Þegar talað er um vökunætur, á það ekki endilega við jólin, en getur gert það, eins og segir í skjölum Garðakirkju um vökunótt í Reykjavík árið 1555:

“Þá stóð þetta so fram til jóla 1555. Var þá Páli Stígssyni boðið til gesta af herra Ormi Jónssyni í Vík annan dag jóla, því þar var vökunótt.”

Barátta yfirvalda gegn gleðisamkomum færðist mjög í aukana eftir siðabreytinguna, því að katólska kirkjan var mun frjálslyndari í þessum efnum. Vandlætingaskrif, sem eru helstu heimildir um skemmtanir fyrr á tímum, eru því naumast til frá pápískri tíð. Hinsvegar má ráða það af ummælum Odds biskups Einarssonar frá því um 1590, að vökunætur hafi verið mjög algengar fyrir siðbreytinguna:

“En geta má þess, að slíkir dansleikir hafa áður fyrr verið geysialgengir hjá okkur og ekki einungis hafðir gestum til yndis, heldur iðkaðir oft af heimafólki til yndis, heldur oðkaðir oft af heimafólki til gamans, og landsmenn hafa verið svo mjög sólgnir í þá, að mikill fjöldi fólks af báðum kynjum hópaðist saman á vissum stöðum í hverju héraði á ákveðnum árstímum á vökum helgra manna, einsog það er almennt kallað, og þar ærslaðist það heilar nætur að vanda Bakkusardýrkenda, ef svo má segja, við að dansa og þess á milli við að fremja aðra gleðileiki og skrípasýningar. Því að hvað á ég að kalla það annað, þegar fullvíst er, að á slíkum samkundum hafa verið margar hlálegar, blautlegar og lostasamar athafnir og sér í lagi afmorskvæði, en í þeim er sálinni búið nokkurt skaðræði. Því svo sem kvæðin sjálf eru snillilega samsett og listileg í sjálfu sé rþeim sem á að hlýða, þannig eiga þau einnig greiða leið að hjörtum manna, sérdeilis, ef hugþekkur söngur er samfara kveðskap. Því meir sem þau skemmta, þeim mun ákafar verka þau, æsa upp og knýja á og smjúga inn í vitundina með nokkru móti og æsa upp allskonar loga hið innra með manninum í brjósti hans og brenna þá aumlega upp, sem veiklundaðri eru og að eðlisfari hneigjast fremur að forboðnum nautnum. Af þessum áhrifum eru þessi léttúðugu kvæði á vorri tungu kölluð brunakvæði, og er það heiti vissulega ekki fjarri lagi.

Þar sem kirkjuyfirvöld vor hafa veitt þessu athygli og íhugað það og séð, að slíkt hátterni hefur fremur í för með sér heiðna villimennsku en kristilega og heiðvirða skemmtun, þá snúast þau réttilega gegn þessum ósiðum og fordæma þá, svo að nú eru þeir að miklu leyti lagðir niður víðast hvar.”

Oddur síðar Skálholtsbiskup virðist þarna nokkuð vongóður um, að brátt muni takast að kveða þennan ósóma algjörlega niður. Enda er nú tekið að gera samþykktir bæði á Alþingi og prestastefnum, sem banna þesskonar samkomur. En þótt náttúran sé lamin með lurk, leitar hún út um síðir. Og nærfellt hundrað árum seinna má lesa þetta í gerðabók prestastefnu, sem Þórður biskup Þorláksson heldur árið 1679:

“Var upplesið í Synodo virðulegs herra lögmannsins norðan og vestan á Íslanndi, herra Magnúsar Jónssonar opið bréf, hvar inni hann af guðlegri vandlætingu kvartar yfir einum og öðrum ósóma, sem þvi ver og miður í þessu fátæka landi allvíða tíðkast, hvar til velnefndur herra lögmaðurinn sérdeilis til nefnir Þorskafjarðarþing, hvar allvíða það vonda óskikk tíðkast, einkum á jólanótt árlega, að fólk samansafnist til dansleikja og annars apaspils, sem greint herra lögmannsins brég glöggvast útvísar.

Nú með því að svoddan vont athæfi er andstyggilegt og ólíðanlegt, þá er það alvarleg skikkan og áminning þessarar Synodi, að það öldungis afleggist og kennimennirnir gæti síns embættis að áminna söfnuðinn hér um og líði ei svoddan óskikk, hvorki á jólanótt né öðrum helgum dögum.

Veraldlega valdstjórn umbiðjum vér og sv, síðan skyldu hér úti að gjöra, og láta þá ei óstraffaða vera, sem heilaga drottins hvíldardaga þannin vanbrúka, guði til styggðar og náunganum til stórs hneykslis. Virðist kennidóminm hér við liggja fullkomin heilgibrotssekt, vonandi að guðhræddir valdsmenn muni hér eftir alvarlega ganga eftir skyldu síns embættis.”

Einkunn

Erfðabreytt matvæli og afneitun áhættunnar

Erfðabreytt matvæli

Í grein sinni í Fbl 1. des. s.l. heldur Jón Hallsson áfram umræðu okkar um erfðabreytt matvæli og reynir að kasta rýrð á rannsókn franska vísindamannsins G.E. Seralini o.fl. frá 2009 sem ég vísaði til í grein 23. nóv. Niðurstaða Seralini var að gögn sem líftæknirisinn Monsanto afhenti ESB í því skyni að afla ræktunarleyfis á erfðabreyttum Bt-maís væru ótraust. Engan þarf að undra þótt Monsanto og EFSA (Matvælaöryggisstofnun Evrópu, sem annast áhættumat fyrir framkvæmdanefnd ESB) hafi hafnað niðurstöðum Seralini. EFSA er nefnilega ekki eins „óháð“ og Jón heldur fram. Stofnunin hefur sætt vaxandi gagnrýni fyrir gallaðar aðferðir og skort á sjálfstæði. Samkvæmt athugun Corporate Europe Observatory, sem notar viðmið OECD, höfðu meir en helmingur (12 af 21) fulltrúa í sérfræðiráði EFSA um erfðabreyttar lífverur hagsmunatengsl við líftækniiðnaðinn þegar ráðið tók hina umdeildu ákvörðun 2009 um að mæla með ræktun á erfðabreyttum kartöflum. Ungverjaland hefur nú stefnt ESB fyrir Evrópudómstólinn fyrir að leyfa ræktun erfðabreyttra kartaflna á grundvelli gallaðs áhættumats. Austurríki, Lúxembúrg, Pólland og Frakkland gerðust aðilar að kærunni.

Jón kvartar undan því að Greenpeace hafi fjármagnað rannsóknir Seralini o.fl. sem ég vísaði til. Hér fatast Jóni því hann ruglar saman tveimur aðgreindum rannsóknarverkefnum. Sænska landbúnaðarstofnunin ásamt Greenpeace o.fl. fóru í mál fyrir þýskum rétti til að knýja Monsanto til þess að opinbera gögn sem fyrirtækið beitti til að fá ræktunarleyfi á Bt-maís í Evrópu. Eftir sigur í því máli bauðst Greenpeace til að styrkja vísindalega úttekt á þessum gögnum. Seralini var falið að stýra henni sakir sjálfstæðis hans, þekkingar og hæfni á sviði sameindalíffræði.

Jón lætur ekki þar við sitja og spyr hvort stuðningur Greenpeace við rannsóknina “hafi haft áhrif á niðurstöður Seralini o.fl.” Gættu þín Jón að herma nú ekki um of eftir hegðun líftækniiðnaðarins sem þú segist ekki vilja láta spyrða þig við. Franski líftækniiðnaðurinn undir forystu Marc Fellous forseta franska plöntulíftæknisambandsins hleypti af stokkunum herferð til ófrægingar á Seralini, sem brást við með því að höfða meiðyrðamál á hendur Fellous fyrir frönskum rétti. Seralini vann málið í janúar á þessu ári.

Umkvörtun Jóns um endurtekin ósannindi ætti hann fremur að beina til líftækniiðnaðarins í stað þess að beina henni að mér. Ekki er rúm til umfjöllunar um allar staðhæfingar sem iðnaðurinn hamrar á um erfðabreyttar afurðir og reynst hafa ósannar. Ein slík síbylja er að erfðabreyttar plöntur dragi úr eiturefnanotkun. Svonefndar Ht-plöntur eru plöntur sem erfðabreytt var til að þola eiturefni svo unnt sé að eyða samkeppni frá illgresi og öðrum plöntum. Svonefndar Bt-plöntur eru þær sem erfðabreytt var til að framleiða Bt-eitur sem drepur skordýr sem sækja í viðkomandi plöntur. Eftir því sem illgresi myndar ónæmi fyrir illgresiseyði og skordýr verða ónæmari fyrir Bt-eitri þurfa bændur að grípa til meiri og öflugri eiturefna til að ráða niðurlögum ofurillgresis og ofurskordýra. Rannsóknir Dr. C. Benbrook staðfesta, á grundvelli opinberra talnagagna, að ræktun erfðabreyttra plantna hefur haft í för með sér gríðarlegra aukningu á eiturefnanotkun í bandarískum landbúnaði. Þannig er talið að eiturefnanotkun hafi verið 144.000 tonnum meiri á fyrstu 13 árum erfðabreyttrar ræktunar (1996-2008) en verið hefði, ef erfðabreyttar Ht- og Bt-plöntur hefðu ekki verið ræktaðar. Á þeim tíma var árleg aukning á notkun glyphosates (illgresiseiturs) 18% í bómullarrækt, 10% í sojaræktun og 4% í maísræktun.

Ræktun erfðabreyttra lífvera hefur aukið eiturefnanotkun sem kann að hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir lýðheilsu. Rannsókn sem gerð var á vegum Sherbrooke háskólasjúkrahússins í Kanada greindi þrjár tegundir eiturefna sem tengjast ræktun erfðabreyttra plantna í blóðsermi kvenna. Glyphosate og gluphosinate sem notuð eru til illgresiseyðingar í ræktun Ht-plantna og Bt-eitur úr Bt-plöntum fundust í blóðsermi óþungaðra kvenna. Þá fannst Bt-eitur í blóðsermi ófrískra kvenna og fóstra þeirra. Þetta varpar skugga á áhættumat EFSA sem jafnan hefur haldið því fram að Bt-eiturprótein brotni niður við meltingu erfðabreyttra matvæla. Kanadíska rannsóknin bendir til þess að próteinið í heild, ekki bara brot af DNA, komist í gegnum meltingarveginn og inn í blóðið. Nú er mikilvægt að EFSA endurskoði aðferðir sínar við áhættumat og að sjálfstæðir vísindamenn verði fengnir til að rannsaka heilsufarsáhrif þess að glyphosate, glufosinate og Bt-eitur berist í blóð neytenda.

Einkunn

Vísindaleg óvissa um öryggi erfðabreyttra afurða

Í grein í Fbl 11. nóv. s.l. fullyrðir Jón H. Hallsson að ég hafi misskilið vísindagreinar sem ég vitnaði til í grein 25. okt. s.l. Rannsóknir sem ég vitnaði í sýndu að dýr fóðruð á erfðabreyttu fóðri sem inniheldur Bt-eitur urðu fyrir breytingum á ónæmiskerfi og/eða líffærum, sem gæti gefið vísbendingar um möguleg heilsufarsáhrif á neytendur. Tilvísanir mínar voru þær sömu og virtir sameindalíffræðingar nota til að benda á mögulega heilsufarsáhættu af völdum Bt-eiturs.

Hin harkalegu viðbrögð Jóns eru óþægilega lík viðbrögðum vísindamanna líftæknifyrirtækja sem neita að viðurkenna nokkur vísindi sem afhjúpa áhættu af völdum erfðabreyttra afurða. Iðnaður sem mistekist hefur að rökstyðja öryggi erfðatækninnar á traustum vísindaforsendum leitar nú hælis í menningarkima afneitunar. Ekki er að undra, því erfðabreyttar afurðir voru markaðssettar án undangenginna langtímatilrauna á dýrum – og án nokkurra öryggisprófana á neytendum. Með því að neita að birta gögn sem þau byggja leyfisumsóknir sínar á hafa líftæknifyrirtæki vakið efasemdir um áreiðanleika vísinda sem framleiðsla erfðabreyttra lífvera byggir á. Hið sama má segja um líftæknifyrirtæki sem hafa neitað sjálfstæðum rannsóknaraðilum um erfðabreytt fræ nema því aðeins að (a) fyrirtækin samþykki þær tilraunir sem slíkir aðilar hyggjast gera og að (b) þeim aðilum sé ljóst að fyrirtækin hafi neitunarvald um birtingu á niðurstöðum tilraunanna. Sagan sýnir okkur að vísindi í þjónustu viðskiptahagsmuna verður að skoða með gagnrýnum huga. Áratugum saman hélt tóbaksiðnaðurinn því fram að ekki lægju fyrir nægar vísindalegar sannanir fyrir skaðsemi reykinga og transfituiðnaðurinn hélt því fram að jurtaolíur hans (sem hlaðnar voru vetnissameindum) væru öruggar uns sjálfstæðar rannsóknir sýndu að þær yllu æðakölkun.

Bt-eitur er skordýraeitur sem splæst er í maís til að ráða niðurlögum skordýra sem sækja í plöntuna. Bandaríska fyrirtækið Monsanto framleiðir m.a. tvö Bt-maísyrki – MON810 og MON863 – sem leyfð var ræktun á í ESB. Árið 2009 birti hópur franskra vísindamanna niðurstöður rannsóknar á áhrifum þriggja maísyrkja á heilsufar spendýra og voru áðurnefnd yrki meðal þeirra. Í niðurstöðum segir að „áhrif komu einkum fram í nýrum og lifur – hreinsunarlíffærunum – en þó með ólíkum hætti eftir því hvert hinna þriggja erfðabreyttu yrkja átti í hlut. Önnur áhrif komu einnig fram í hjarta, nýrnahettum, milta og blóðfrumumyndandi kerfi. Niðurstaða okkar er að þessi gögn sýni merki um lifrar- og nýrnaeitrun, hugsanlega af völdum nýrra eiturefna sem tengjast hverju einstöku erfðabreyttu maísyrki.”

Rannsóknin vakti efasemdir um áreiðanleika vísinda sem Monsanto notaði til að afla sér ræktunarleyfa í ESB og réðist fyrirtækið því af hörku gegn henni. Hið sama gerði Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA) þar sem áróðursmenn erfðatækni ráða lögum og lofum. Þýskaland, Austurríki, Frakkland, Grikkland, Ungverjaland og Lúxemburg bönnuðu ræktun á MON 810. Þau voru gagnrýnd fyrir að styðja bann sitt ekki vísindagögnum, en hafa vafalaust gert sér grein fyrir að EFSA og Monsanto myndu hafna hverjum þeim gögnum sem fram yrðu lögð.

Sjálfstæðir vísindamenn – þ.e. ekki á mála fyrirtækja – eru því miður fjársveltur minnihluti og standa frammi fyrir gríðarlegri mótspyrnu ef þeir stunda rannsóknir sem kunna að vefengja lífrækniiðnaðinn. Engu að síður hefur þeim tekist að færa vísindin nær sanni um möguleg heilsufarsáhrif Bt-eiturs. Eins og ég rakti í fyrri grein minni leiddi rannsókn Sherbrooke háskólasjúkrahússins í Kanada í ljós að Bt-eitur fannst í blóði þungaðra kvenna og fóstra sem þær gengu með. Þeir sem gerðu rannsóknina töldu að eitrið hafi borist í blóðið úr matvælum sem konurnar neyttu – en dæmigerð matarkarfa þar vestra inniheldur mikið af erfðabreyttum matvælum úr Bt-maís. Líftækniiðnaðurinn hefur jafnan fullyrt að DNA úr erfðabreyttum matvælum brotni niður í meltingarkerfi manna og dýra. Kanadíska rannsóknin og margar dýratilraunir hafa sýnt að Bt-gen standast meltingu, komast í þarmabakteríur og þaðan út í blóð og líffæri. Vísindamenn iðnaðarins hafa með semingi neyðst til að viðurkenna að slík flöt genatilfærsla á sér stað. Og nú grípa þeir til þess ráðs að halda því fram að þótt Bt-eitur berist út í blóðið hafi skaðsemi þess fyrir heilsufar ekki verið sönnuð!

Vísindaleg umræða um öryggi erfðabreyttra matvæla og fóðurs á enn langt í land. Mun meiri sjálfstæðra rannsókna er þörf til að sýna fram á hvernig og í hve ríkum mæli erfðabreytt matvæli og fóður hafa áhrif á heilsufar manna og dýra. Meðan svo er eiga íslenskir bændur þess nú kost að forða búfé sínu frá Bt-maís með því að kaupa ó-erfðabreytt fóður. Í janúar munu íslensk stjórnvöld færa þjóðinni í nýársgjöf reglur um merkingar erfðabreyttra matvæla, sem gera neytendum kleift að forðast kaup á slíkum afurðum. Úr því að vísindin megna ekki að sýna fram á öryggi erfðabreyttra plantna getur Ísland verndað heilbrigði hins íslenska umhverfis, búfjár og neytenda á grundvelli varúðarreglunnar og lýst landið svæði án erfðabreyttra lífvera.

Höfundur Sandra B. Jónsdóttir er sjálfstæður ráðgjafi.

Einkunn

Náttúrubarnið Anna Birna Ragnarsdóttir

Við hvað starfar þú Anna Birna eða hvert er viðfangsefni þitt:

Ég er hómópati og rek fyrirtækið htveir hómópatíubækur ehf með Guðnýju Ósk Diðriksdóttur. Á því rúma ári sem við erum búnar að starfrækja htveir höfum við skrifað og gefið út tvær bækur, „Meðganga og fæðing með hómópatíu“, sem kom út fyrir síðustu jól og „Barnið og uppvaxtarárin með hómópatíu“ sem var að koma út núna. Auk þess höldum við úti vefsíðu, www.htveir.is, þar sem við erum búnar að skrifa 67 greinar, um hómópatíu og heilsutengd málefni. Allt sem við höfum gert gerum við sjálfar án styrkja, hvort sem um er að ræða skriftir, útgáfu, dreifingu, markaðssetningu eða bókhaldi og svo mætti reyndar lengi telja. Það má því segja að þetta sé mikið hugsjónarstarf hjá okkur stöllunum.

Hvaða menntun eða reynslu hefur þú að baki?

Ég er menntuð hómópati frá The College of Practical Homeopathy, í Bretlandi, þetta er 4 ára nám eða um 190 einingar. Frá því að ég hóf nám mitt árið 2000 hefur hómópatían átt hug minn og hjarta, mér er mikið í mun að sem flestir þekki og geti notfært sér þessa aldagömlu náttúrumeðferð.

Hvað lætur þig tikka?

Ég á dásamlegan eiginmann og það er ómetanlegt fyrir okkur að komast í sveitina og vera í tengslum við náttúruna, þannig slaka ég á, endurnærist og næ jarðtenginu. Bækur eru mér líka mjög mikilvægar bæði sem afþreying en líka til að fræðast.

Finnst þér að þú getir haft áhrif í samfélaginu?

Já það finnst mér, bæði með bókunum „Meðganga og fæðing með hómópatíu“ & „Barnið og uppvaxtarárin með hómópatíu“, en einnig með því hvernig ég umgengst börnin mín, fjölskyldu, vini og umhverfið mitt.

Hvaða viðfangsefni finnast þér mikilvægust einmitt núna?

Meðvitund hvers og eins um hvað er mikilvægt í umhverfinu, hvernig viljum við lifa og hvernig viljum við hafa umhverfi okkar nær og fjær.

Ræktar þú eigin jurtir eða nýtirðu þér villtar jurtir?

Já svo sannarlega! Við hjónin er með ræktun í bústaðnum okkar hjá Laugarvatni. Þar er ræktað allskyns grænmeti, kryddjurtir og blóm. Við erum líka með berjarunna og förum auðvitað í berjamó á hverju hausti, þau ber duga okkur yfirleitt fram á vor. Ég hef í gegnum tíðina alltaf átt til vallhumal og blóðberg, en smám saman er að bætast við hinar ýmsu tegundir sem nauðsynlegt er að eiga yfir vetrarmánuðina.

Á hvaða stigi finnst þér náttúruvernd á Íslandi vera í dag?

Skammsýn, mér finnst svolítið vanta upp á framtíðarsýn fyrir komandi kynslóðir.

Hvernig myndir þú vilja sjá vef Náttúrunnar þróast?

Mér finnst vefurinn góður eins og hann er.

Áttu þér uppáhalds málshátt eða lífsspeki?

Komdu fram við aðra eins og þú vilt láta koma fram við þig. Það á líka við um náttúruna.

Kærar þakkir Anna Birna.

Ljósmyndir: Efsta myndin er af Önnu Birnu, miðmyndin er af bókinni Barnið og uppvaxtarárin með hómópatíu, neðsta myndin er af bókinni Meðganga og fæðing með hómópatíu. Ljósm. Höskuldur Harri en hann hannaði einnig báðar bækurnar og er hinn margrómaði eiginmaður Önnu Birnu.

Einkunn