Náttúran.is

VIðmið um sáningu og plöntun sé farið eftir stjörnumánuðum

Úr Búnaðarbálki Björns Halldórssonar í Sauðlauksdal fáum við eftirfarandi viðmið um sáningu og plöntun. Er þá fylgt ferð tunglsins gegnum stjörnumerkin, en það tekur það rúma tvo daga að ferðast gegnum hvert merki á sinni 28-29 daga hringferð. Vegvísi þarf til að rækta með hjálp mánans og stjarnanna, en gangur himintunglanna er breytilegur frá ári til árs. Sérstakt bændaalmanak sem inniheldur þessr upplýsingar er gefið út í flestum löndum umhverfis okkur á hverju ári til að hægt sé að átta sig á frjósemi hinna einstöku daga.Að auki taka nokkrir menn mark á því hvar tungl er í himinteiknunum. Þeirra regla er þessi:

• Þeir sá því, sem ofan jarðar á að vaxa, í tvíbura-, vigtar- og vatnsberamerkjum.
• Hinu sem undir jörð á að vaxa í hrúts-, meyjar- og steingeitarmerkjum.
• Heitum kryddjurtum vilja þeir sá í tarfs-, bogmanns og ljónsmerkjum.
• Í sporðdreka-, krabba- og fiskamerkjum vilja þeir hvorki sá né planta.
• Tunglið sem ferðast um hvert stjörnumerki á rúmlega tveimur sólarhringum hefur þá sömu áhrif og stjörnumerkið sjálft.

Hrútsmerkið byrjar nær 20. mars og stendur til um 20. apríl. Hrútsmerkið er góð viðmiðun til ræktunar burtséð frá gangi tunglsins. Á boðunardegi Maríu eða 25. mars sem er rétt eftir jafndægur er talið gott að setja fram kartöflur í spírun. Gulrótum má sá úti, þegar jörð er orðin frostlaus og sæmilega vorar, ef garðurinn er vel staðsettur og sama gegnir um harðgerar plöntur ef þær eru vel varðar með plasti eða akryldúkum og jafnvel teppi breytt yfir komi frostakafli eða frostnætur. Næpum og rófum má forsá inni eða í gróðurskýli. Séra Björn Halldórsson mælir með því að setja næpnafræ í sætt vín og láta spíra og gefi það betra bragð ef jörðin „sé góð og sæt einnig en hvorki súr né barkand”.

Einkunn

Uppstigningardagur

Fjörutíu dögum eftir upprisuna steig Jesús upp til himna, segir í Nýjatestamentinu. Þetta gerðist því eðliega á fimmtudegi. Í elstu ritum íslenskum hetiri þessi stund ýmist uppstigningardagur eða uppstigudagur.

Ekki er vitað um neina veraldlega siði á Íslandi í sambandi við þennan dag, þótt talsvert sé til um slíkt úti í Evrópu og sumt harla skondið. Varla er ástæða til að nefna uppstingardagshretið, því að vorhretin voru svo mörg kennd við einstaka daga. En úti í Evrópu þóttust menn víða búast við þrumu eða a.m.k. hellidembu nákvæmlega á þeirri stundu, þegar Jesús setti gat á festinguna sem regnið steyptist niður um einsog flóðgátt.

Annað uppátæki, sem á að hafa tengsl við flug Krists til himna, er að borða sérstaklega fuglakjöt á þessum degi. Fullyrtu menn, að slíkt væri Guði þóknanlegt. Loks hafa karlmenn sumstaðar í Þýskalandi búið sér til þann helgisið að hella sig sætkennda þennan dag öðrum fremur og á það að standa í sambandi við hellidembuna, sem áður var getið. Er þá dagurinn kallaður herradagur.

Einkunn

Dýridagur

Þetta var í pápískri tíð fyrsti fimmtudagurinn á eftir þrenningarhátíð. Hann var fyrst tekinn upp í Róm á 13. öld til að minna á þá umdeildu kenningu katósku kirkjunnar, að Jesús Kristur væri persónulega viðstaddur, þegar menn neyttu hins heilaga sakramentis, líkama hans og blóðs. Því heitir hann líka Krislíkamahátíð. Hann var lögleiddur á Íslandi árið 1326 og var auðvitað ólítill helgidagur, meðan pápíska ríkti. Lúterska kirkjan afneitaði hinsvegar þessum skilningi.

Einkunn

Lokadagur

Hann er 11. maí frá fornu fari, og þá lýkur vetrarvertíð á Suðurlandi. Þar sem upphaf vertíðarinnar var bundin ákveðnum almanaksdegi, kyndilsmessu, varð engin tilfærsla á vertíðarlokum einsog vinnuhjúaskildaganum. Löngum hefur verið þó nokkuð um dýrðir hjá sjómönnum á lokadaginn og væri það efni í langt mál, en út í þá sálma skal ekki farið hér. Skerpla heitir annar mánuður sumars að forníslensku tímatali. Hún hefst laugardaginn í 5. viku sumars, þ.e. 19. – 25. maí. Í Snorra Eddu er hann kallaður bæði eggtíð og stekktíð og skýra þau nöfn sig sjálf. Þar sem fjórir undanfarandi mánuðir voru helgaðir móður, dóttur, föður og syni, fann fólk upp á því að eigna lausaleikskonum skerplu. Heimildir um þetta eru þó ekki nema frá Vestfjörðum.

Einkunn

Krossmessa á vori

Hún er 3. Maí og skal vera haldin í minningu þess, að þá hafi Helena, móðir Konstantínusar mikla keisara, fyndið krossinn Krists með nöglunum í á Hausaskeljastað og látið reisa hann upp á Golgata árið 320. Önnur helgisögn er um krossmessu á haust.

Krossmessan skipaði talsverðan sess í hugum fólks lengi fram eftir öldum, því að fram til 1700 var hún jafnframt vinnuhjúaskildagi, þ.e. sá dagur ársins sem ráðning vinnufólks miðaðist við frá fornu fari. Þegar tímatalsbreytingin var gerð árið 1700 og klipptir voru 11 dagar úr árinu, svo að 28. nóvember kom í stað 17. nóvember, þá færðist vinnuhjúaskildaginn frá 3. til 14. maí, því að ella hefðu húsbændur þóst eiga inni 11 daga hjá vinnuhjúunum.

Vegna vinnuhjúaskildagans var talað um krossmessuár sem ráðningartíma. Sagt var það væri hefð, að hjúið mætti ekki borða miðdegismat hjá fyrri húsbændum, ef það ætlaði að skipta um vist, því þá “æti það sig inn í vistina” á nýjan leik og væri orðið skyldugt til að vera um kyrrt og fara hvergi, ef húsráðendur vildu. Því hafi húsbændur stundum hyllst til að hafa freistandi matarskammt á krossmessu. En ósagt skal látið, hvort þessu hafi almennt verið framfylgt í raun.

Einkunn