Náttúran.is

Kertin leka ekki

Kertin leka ekki ef þau eru sett í saltvatn í 1-2 tíma og síðan látin þorna vel áður en kveikt er á þeim.

Einkunn

Áramót

Rétt er í upphafi að gera nokkra grein fyrir því, hvenær árið er talið hefjast, en það var ærið breytilegt eftir tímabilum og löndum, og er ekki ástæða til að rekja hér alla þá flækju. Það sem máli skiptir hér, er að árið hófst 1. janúar í Róm frá því 153 f. Kr., þar til karl mikli færði nýársdaginn til 25. mars á 9. öld. Í byrjun 16. aldar var í ýmsum hlutum Þýskalands og á Niðurlöndum árið látið hefjast 1. janúar, öðrum á páskadag og enn öðrum á jóladag, sem kalla mátti rökrétt, þar eð tímabilið var miðað við fæðingu Krists. Árið 1582 fyrirskipaði Gregoríus páfi 13., að árið skyldi hefjast 1. janúar, og var það boð ítrekað 1691, en því var ekki sinnt í löndum mótmælenda í Norður-Þýskalandi og Danmörku fyrr en árið 1700.

Í Englandi höfðu menn byrja árið á jóladag fram til 12. Aldar, en tóku þá upp 25. mars sem nýársdag og var svo, uns Georg 2. færði hann til 1. janúar árið 1752.
Eftir fornu íslensku tímatali hófst árið á jóladag, en strax á 16. öld virðist 1. janúar árið 1752.

Þangað til 1. janúar varð nýársdagur, hét hann einfaldlega áttundi dagur jóla og var sem slíkur helgari en aðrir ásamt hinum fyrst og hins síðasta. Hann var einnig talinn helgidagur í minningu umskurnar Krists.

Af þessum sökum er ekki að undra, þótt nokkur ruglingur sé á því, hvort tilteknir viðburðir í þjóðtrúnni eigi að gerast á jólanótt, nýársnótt eða jafnvel þrettándanótt, svo sem það, að kirkjugaður rísi, kýrnar tali eða vatn verði sem snöggvast að víni. Á síðari öldum a.m.k. er þetta þó almennast tengt nýársnótt.

Eitt þessara atriða var álfareiðin, sem stundum mátti sjá á nýársnótt, því þá var talinn fardagur álfa, ef þeir fluttu búferlum. Á hinn bóginn virðist oftar talið, að álfamessur fari fram á jólanott, þótt það geti einnig gerst á nýársnótt.

Útisetur á krossgötum þóttu og vænlegastar á nýársnótt. Þær töldust í fyrndinni til galdra og fordæðuskapar og lágu bönn við þeim í norskum lögum. En útiseturnar voru a.m.k. bönn við þeim í norskum lögum. En útiseturnar voru a.m.k. síðarmeir mjög tengdar drauga- og álfatrúnni og framdar á svofelldan hátt eftir því sem segir í Þjóðsögum Jóns Árnasonar:

„Sá sem ætlaði sér að sitja úti til frétta þurfti að búa sig út á gamlárskvöld og hafa með sér gráan kött, grátt gæruskinn, rostungshúð eða öldungshúð og öxi. Með þetta allt skyldi særingarmaður fara út á krossgötur sem lægju allar hver um sig beina leið og án þess að slitna til fjögurra kirkna.

Á gatnamótunum sjálfum skal særingarmaður liggja, breiða vel yfir sig húðina og bregða henni inn undir sig á allar hliðar svo ekkert standi út undan henni af líkamanum. Öxinni skal hann halda milli handa sér, einblína í eggina og líta hvorki til hægri né vinstri hvað sem fyrir hann ber né heldur ansa einu orði þó á hann sé yrt. Í þessum stellingum skal maður liggja grafkyrr til þess dagur ljómar morguninn eftir.

Einkunn

Áramótakveðja Náttúrunnar 2011-2012

Á áramótum er oft staldrað við, litið um öxl og fram á veg. Á þessum áramótum er full ástæða til að skoða baráttu umhverfis- og náttúrverndar og þann árangur sem náðst hefur. Sem er nokkur. Enn er þó langt í land með að ásættanleg niðurstaða fáist og líklega verður aldrei hægt að lýsa fullnaðarsigri þar sem ný ofnýting, eyðilegging og aðrar afleiðingar virðingarleysis og græðgi spretta upp. Sérstaklega á meðan hagkerfi heimsins gengur fyrir þenslu og óráðsíu.

Hér á Íslandi hefur margt breyst til batnaðar á þessu ári. Árósasáttmálinn var leiddur í lög, laskaður að vísu, en nú geta félagasamtök af vissri stærð kært ákvarðanir og leyfi. Áður voru aðeins aðilar með beina lögvarða hagsmuni sem gátu kært. En óskaddaður sáttmáli leyfði einstaklingum að kæra þrátt fyrir að eiga ekki beina hagsmuni. Þetta er engu að síður mikið framfaraskref í átt að réttlátara samfélagi og ekki ólíklegt að á þetta reyni fljótlega eftir gildistöku á nýju ári.

Á þessu ári hvað við annan tón í umræðu um virkjanir, sérstaklega til stóriðju. Stjórnendur viðurkenndu hæpnar viðskiptaforsendur virkjana á borð við Kárahnjúka. Eitthvað sem baráttumenn gegn þeim framkvæmdum höfðu sagt en hlotið bágt fyrir og gert að þeim grín; þeir hefðu ekkert vit á viðskiptum. Sami tónn og var fyrir efnahagshrunið. Hroki og meðvituð lygi til að ná sínu fram. Orð eins og "[…]bending all the rules just for that." fóru óáreitt gegnum umboðsmann Alþingis vegna þess að þau snertu kæranda ekki persónulega.

En nú virðast menn hafa lært af reynslunni og ræða málin af meiri hreinskilni og taka meira mark á haldgóðum rökum í umræðunni. Það er töluverður árangur og vonandi að nýir tímar séu framundan og að hér geti átt sér stað umræða sem einkennist af heiðarleika og virðingu fyrir málefnum og þeim upplýsingum sem liggja fyrir.

Þess er veruleg þörf í umræðu um Reykjanes þar sem illa upplýstir sveitarstjórnarmenn, lögfræðingar og bankamenn vilja virkja gömul loforð um orku. Orku sem ekki er fyrir hendi að mati færustu sérfræðinga á sviði jarðvísinda.

Rammaáætlun leit loksins dagsins ljós og skapar traustan grundvöll umræðu um virkjanir og verndun. Það er vel þótt tekist sé á um þá staði sem lenda á milli virkjana og verndnar. Í ljósi þeirrar stefnubreytingar að virkjanir eigi að standa undir sér og skila arði má vænta þess að meiri sátt skapist um þá staði sem verður að virkja.

Draugurinn með ORF-ið skaut upp kollinum á árinu og hóf ræktun erfðabreytts byggs í næsta nágrenni tveggja helstu frumkvöðla lífrænnar ræktunar á Íslandi, Vallanesi og Heilsustofnunar Náttúrulækningarfélagsins í Hveragerði. Umhverfisstofnun veitti leyfi þrátt fyrir að ræktun erfðabreyttra lífvera rýri möguleika og trúverðuleika lífrænnar ræktunar á svæði í 9,6 km radíus frá ræktuninni sem fyrst og fremst er til framleiðslu í snyrtivörur (sem fólki er selt án þess að þess sé getið að mennsk prótín í vörunnin hafi verið ræktuð í byggi). Þessi yfirgangur hefur orðið þess valdandi að vonandi verða lög um erfðabreytta ræktun tekin til gagngerðar endurskoðunar á næsta ári.

Efnahagsástand heimsins hefur vakið vitund um fæðuöryggi. Að þekking og aðstæður séu fyrir hendi til að framleiða hér þá fæðu sem við þurfum. Til þess þarf að vera hægt að framleiða hér orku eins og metan og lífdísel, áburð sem að mestum hluta er unninn úr því sem til fellur s.s. úrgangi búsmala og við metanframleiðslu. Landbúnaður og garðyrkja þurfa að geta starfað nánast án innflutnings.

Margt hefur áunnist og margt er ógert. Nefnd Alþingis um eflingu Græns hagkerfis skilaði niðurstöðum sem auðvelt ætti að vera að ná sátt um. Á komandi ári má vænta breyttra og nýrra laga á sviði nátturuverndar, merkinga á neysluvörum með erfðabreyttum hráefnum og vonandi verða skerptar línur varðandi ræktun lífvera með breytt erfðaefni.

Einkunn

Hættuleg efni í flugeldum

Við mælingar á efnainnihaldi flugelda á vegum yfirvalda í Danmörku kom í ljós að hluti þeirra innihaldi þrávirka efnið hexaklórbensen sem hefur um langt skeið verið bannað vegna þeirra alvarlegu áhrifa sem það hefur á umhverfið og heilsu manna. Hér á landi hafa engar slíkar rannsóknir verið gerðar og því liggur ekki fyrir hvort flugeldarnir og skotterturnar sem eru á markaði hér innihaldi hexaklórbensen. Mörg önnur heilsuskaðleg efni geta verið í flugeldum eða sem geta myndast eftir að kveikt er í þeim. Það er á ábyrgð innflytjenda að tryggja að flugeldar innihaldi ekki efni sem eru bönnuð. Á næsta ári er áætlað að hafa samráð við yfirvöld í öðrum Evrópuríkjum um hvernig megi koma í veg fyrir að flugeldar með bönnuðum efnum rati á markað.

Hexaklórbensen er þrávirkt efni sem safnast upp í umhverfinu og í lífverum. Það brotnar niður á afar löngum tíma og getur í millitíðinni borist langar leiðir í lofti, vötnum eða sjó og hefur efnið mælst í umhverfinu fjarri mögulegum uppsprettum. Hexaklórbensen er talið geta valdið alvarlegum heilsuskaða eins og krabbameini og skaðað starfsemi lifrar og nýrna svo eitthvað sé nefnt. Hexaklórbensen var áður fyrr notað sem skordýraeitur og í ýmis konar iðnaði en öll notkun þess hefur nú verið bönnuð með alþjóðlegum aðgerðum á borð Stokkhólmssamningi um bann við framleiðslu, notkun og losun þrávirkra lífrænna efna.

Nánar um hexaklórbenson og þrávirk lífræn efni:

Stokkhólmssamningurinn um þrávirk lífræn efni

Uppsöfnun þrávirkra lífrænna efna í fuglum og mönnum

Einkunn

Munið eftir smáfuglunum

Nú er hart í ári fyrir smáfuglana okkar, víða djúpt að kroppa í gegnum snjóinn. Það er því mikilvægt að við hugsum til okkar litlu vina og gefum þeim lítið eitt af borði okkar, það munar um það. Það er auðvitað hægt að fara út í búð og kaupa poka af fuglafóðri en við gömlum eplum, ögn af fitu eða öðrum matarafgöngum verður varla fúlsað. Varast ber þó að gefa þeim haframjöl því það getur bólgnað upp í maga þeirra.

Fuglaverndarfélag Íslands gefur eftirtalin ráð: „Í kuldum og frosthörkum þurfa fuglarnir mikla orku til að halda á sér hita og því er fita ein besta fæðan handa þeim. Margir gefa fuglum fitu sem fellur til á heimilum eins og tólg, kjötsag, flot og mör, en þessi fæða er mjög vinsæl hjá mörgum fuglum. Kjötsag er hægt að fá í kjötvinnslum og þeim kjötbúðum eða kjötborðum, þar sem kjöt er sagað. Samkeppni er þó töluverð um sagið, t.d. við hundaeigendur. Mör er hægt að kaupa á haustin, þegar slátur er selt og stundum í kjötvinnslum fram eftir vetri. Aðra kjötafganga er líka hægt að brúka. Á jólum er tilvalið að færa fuglum hangiflotið. Ýmsir blanda fitu, t.d. tólg, smjörlíki eða matarolíu, saman við aðra fæðu, eins og brauð og jafnvel korn. Slík fæða heldur oft í lífi í fuglum, sem hafa hrakist hingað um haustið og reyna að þreyja þorrann og góuna. Nefna má hettusöngvara, glóbrysting og ýmsar finkur sem dæmi um þess háttar hrakningsfugla.“

Einkunn